निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

हिन्दी निरुक्त । १६ श्मशयनम् । श्मशरीरम् । शरीरं शृणातेः । शम्नाते र्वा । श्मश्रु लोम । श्मनि श्रितं भवति । लोम लुनाते र्वा । लीयते र्वा । “नो परस्या विष्कुर्यात्, यदुप॒रस्या विष्कुर्याद् गर्त॑ष्ठाः स्यात् प्रमायुको यजमानः ।”— इत्यपि निगमो भवति । रथोऽपि गर्त॑ उच्यते । गृणातेः स्तुतिकर्मणः । स्तुततमं यानम् । - “आरोहथो वरुण मित्र गर्त॑म् ।” [ ऋ० सं० ४, ३, ३१, ३ ] इत्यपि निगमो भवति । जायेव पत्ये कामय- माना सुवासा ऋतुकालेषु उषाः हसना इव दन्तान् विवृणुते रूपाणि इति । चतस्रः उपमाः । “नाभ्रात्रीमुपयच्छेत तोकं ह्यस्य तद् भवति”- इति अभ्रातृकायाः उपयमनप्रतिषेधः प्रत्यक्षः पितुश्च पुत्रभावः । [ उत्तरार्द्धव्याख्या खं० ४ ] पिता यत्र दुहितुः-अप्रत्ताया रेतः सेकं मार्जयति सन्दधाति- आत्मानं सङ्गमेन मनसा-इति । अथ-एतां जाम्या ऋक्यप्रतिषेधे—उदाहरन्ति । ज्येष्ठं पुत्रिकायाः इत्येके ॥ ५ ॥