निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

हिन्दी निरुक्त । ३१ हरितः ( १२) । स्वसारः ( १३ ) । जामयः ( १४) । सनाभयः ( १५) । योक्त्राणि ( १६) । योजनानि ( १७) । धुरः ( १८) । शाखाः ( १९) । अभी- शवः ( २०) । दोधितरयः ( २१) । गभस्तयः ( २२) । इति द्वाविंशतिरङ्गुलिनामानि ॥ ५ ॥ ( खं० २) [ निरु० ] तदद्यवाचः प्रथमं मंसीय येनासुरां अभि देवा असाम । ऊर्जाद उत यज्ञियासः पञ्चजना मम होत्वं जुषध्वम्” । [ ऋ० सं० ८, १, १३, ४ ] “तदद्य वाचः” परम “मंसीय” “येन-असुरान्- अभि भवेम देवाः” असुराः असुरताः स्थानेषु । अस्ताः स्थानेभ्यः-इति वा । अपि वा ‘असुः’ इति प्राणनाम । अस्तः शरीरे भवति । तेन तद्वन्तः । “सोर्देवान्-असृजत, तत् सुराणां सुर- त्वम् । असोः असुरान् असृजत, तद् असुराणाम्- असुरत्वम्” इति विज्ञायते । “ऊर्जाद उत यज्ञि- यासः । अन्नादाश्च यज्ञियाश्च । ‘उर्क’-इति अन्न- नाम । ऊर्जयति इति-सतः । पक्कं सुमवृक्णाम्- इति वा । “पञ्चजना मम होत्रं जुषध्वम् ।”