निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

'गन्धर्वाः, पितरः, देवाः, असुराः, रक्षांसि'-इत्येके । 'चत्वारो वर्णाः निषादः पञ्चमः'- इति औपमन्यवः । 'निषादः' कस्मात् ? 'निषण्ण मस्मिन् पापकम्'- इति नैरुक्ताः । "यत् पाञ्चजन्या विशा ।" पञ्चज- नीनया विशा । 'पञ्च' पृक्ता संख्या । स्त्रीपुंनपुंसकेषु अविशिष्टा । बाहुनामानि उत्तराणि द्वादश । 'बाहू' कस्मात् ? प्रबाधत आभ्यां कर्माणि । अङ्गुलिनामानि उत्तराणि द्वाविंशतिः । अङ्गुलियः कस्मात् ? अग्रगामिन्यो भवन्ति-इति वा । अग्र गालिन्यो भवन्ति इति वा अग्रकारिण्यो भवन्ति- इति वा । अङ्कना भवन्ति-इति वा । अञ्चना भवन्ति इति वा । अपि वा अभ्यञ्जनादेव स्युः । तासामेषा भवति ॥ २ ॥ अर्थ । "तदद्य वाचः"-इति सौचीकस्य अग्नेरार्षम् । तस्य विश्वैर्देवैः सह संवादः । तत्रेयं होतृजपे विनियुक्ता । मन्त्रार्थः-हे देवाः ! अद्य अहम् "तत्" "प्रथमं" 'परमम्' उत्कृष्टम् "वाचो" वीर्यं "संसीय"