भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 378, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 378

हिन्दी निरुक्त । ७१ (खण्ड २) [ निरु० ] “तनूत्यजेव तस्करा वनर्गू रशनाभि दशभिरभ्यधीताम् ।” [ ऋ० सं० ७, ५, ६२, ६ ] 'तनूत्यक्' तनूत्यक्ता 'वनर्गू' वनगामिनौ चाग्नि- मन्थनौ बाहू तस्कराभ्यामुपमिमीते । 'तस्करः' तत् करोति, यत् पापकम्–इति नैरूक्ताः । तनोतेर्वा स्यात् । सन्ततकर्मा भवति । अहोरात्रकर्मा वा । “रशनाभिर्दशभिरभ्यधीताम्” अभ्यधाताम् । ज्यायां स्तव गुणोऽभिप्रेतः ॥ २ ॥ अर्थ । “तनूत्यजेव” मन्त्रका त्रित ऋषि । त्रिष्टुप् छन्दः । प्रातर- नुवाक और आश्विनमें शस्त्र । वनमें रहनेवाले, मार्गमें लूटनेवाले दो चोर 'हरेंगे, या भागेगें' ऐसे अभिप्रायसे चले, उन्हींसे दो बाहुओं (भुजों) को उपमा इस मन्त्रमे है । मन्त्रार्थ—हे अग्निदेव ! शरीरको त्यागनेवाले, वनमें विचरने वाले दो चोरोंके समान हमारे दो बाहू दश अङ्गुलियोंसे दोनों अरणियोंके द्वारा तुम्हें बाँध लें । यहाँ श्रेष्ठ भुजोंकी निकृष्ट तस्करोंसे उपमा है । नि० अ०—'तनूत्यज्' नाम तनू (शरीर) का त्यागने वाला । 'वनर्गू' वनगामी या वनमें रहने वाले । अग्निके मथने वाले बाहु- ओंको दो तस्करों (चोरों) से उपमा करता है । 'तस्कर' क्यों ? 'वह कर्म करता है जो पाप रूप है'—यह नैरुक्त आचार्य मानते हैं ।