भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 385, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 385

७८ ३ अ० ३ पा० ४ ख० । निपातोंकी व्याख्या की है और वहां पर “न” निपातका उपमा अर्थमें “दुर्मदासो न सुरायाम्” मदिराके पानसे दुष्ट मदवालोंके समान, यह उदाहरण भी दिया है, इससे यहाँ पर उसी निपातका उक्त उदाहरण फिर देना न चाहिये था ? इस पर भगवद्दुर्गेन दो मत दिखाये हैं:— (क) कोई आचार्य इस खण्डमे “अग्निर्नये” इस उदाहरणको नहीं पढ़ते । (ख) कोई आचार्य मानते है कि-पहले भाष्यकारने निपातोकी व्याख्या भूमिकाके अवसरमें की है, और इस समय निघण्टुशास्त्रके क्रमानुसार की है इसलिये यह उदाहरण यहाँ पर उचित है ॥ ३ ॥ ( खण्ड ४ ) [निरु०-] “चतुरश्चिद् ददमानात् विभीयादानिधातोः। न दुरुक्ताय स्पृहयेत् ।” [ऋ० सं० १, ३, २३, ४] चतुरोऽक्षान् धारयत इति तद् यथा कितवाद् बिभीयात्, एव मेव दुरुक्ताद् बिभीयात्, न दुरुक्ताय स्पृहयेत् कदाचित् । ‘आ’ इत्याकार उपसर्गः । पुरस्तादेव व्याख्यातः । अथापि उपमार्थे दृश्यते ।— “जार आभगम्” [ ऋ० सं० ७, ६, १०, १] जार इव भगम् । आदित्योऽत्र जार उच्यते । रात्रेर्जरयिता स एव भासाम् । तथापि निगमो भवति ।— “स्वसु जारः शृणोतु नः” [ऋ० सं० ४, ८, २१, ५]