निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

हिन्द' निरुक्त । ७१ इति उषसम् अस्य स्वसार माह । साहचर्याद् रस हरणाद् वा । अपि तु अयं मनुष्यजार एव अभिप्रेतः स्यात्, स्त्री भगम् यथा स्यात् । भजतेः । ‘मेष’ इति भूतोपमा । “मेषो-भूतो ३ भियन्नयः” [ऋ० सं० ५, ७, २४, ५] मेषो मिषते । तथा पशुः पश्यतेः । ‘अग्निर्’ इति रूपोपमा । “हिरण्यरूपः स हिरण्य सं दृगपान्नपात्सेदु हिरण्यवर्णः ।” [ऋ० सं २, ७, २३, ५ ] हिरण्यवर्णस्येवास्य रूपम् । ‘था’ दूति च ।— “तं प्रत्नथा पूर्वथा विश्वथे मथा ।” [ऋ० सं० ४, २, २३, १] प्रत्न इव । पूर्व इव । विश्व इव इम इव इति । ‘अयम्’ एततरः आमुष्मात् । ‘असौ’ अस्ततरः अस्मात् । ‘अमुथा’ ‘यथा’ असौइति व्याख्यातम् । ‘वत्’ इति सिद्धोपमा । ब्राह्मणवत् । वृषलवत् । ब्राह्मण इव । वृषला इव-इति । वृषलो वृषशीलो भवति, वृषाशीलो वा ॥ ४ ॥ (१६) अर्थ । “चतुरश्चित्” मन्त्रका घोरपुत्र ऋषि । मित्र, वरुण और अर्यमा देवता । गायत्री छन्दः ।”