भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 389, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 389

.८२ ३ अ० ३ पा० ५ खं० । 'अपांनपात्' नाम बना है, जिसका अर्थ है,-जलका पोता । इसको मन्त्रोंसे प्रमाणित प्रक्रिया इस प्रकार है, कि-जलका बेटा सूर्य है क्योंकि वह समुद्रसे निकलता है। "समुद्रादूर्मिर्मधुमाँ उदारत्" [ ऋ० सं० ३, ८, १०, १ ] 'सूर्य समुद्रसे निकला।' और सूर्यका बेटा मध्यम लोकका वैद्युत अग्नि है। "आदूतो अग्निमभरद्विव- स्वतः" अर्थात् देवताओंका दूत वायु विवस्वान् (सूर्य) से अग्नि लाया। इस परम्पराके साथ जलका नाती वैद्युत अग्नि हुआ, तथा इसी कारण 'अपांनपात्' कहलाता है। भूतोपमा । उपमार्थक 'भूत' शब्दसे उपमा । रूपमोपमा । उपमार्थक 'रूप' शब्दसे उपमा । सिद्धोपमा । लौकिक प्रयोगोंमें 'ब्राह्मणवत्' आदि ॥ ४ ॥(१६) ( खण्ड ५ ) [निरु०-] "प्रियमेधवदत्रिवज्जातवेदो विरूपवत् । अङ्गिरस्वन्महिव्रत प्रस्कण्वस्य शृधी हवम्" । [ ऋ० सं० १, ३, ३१, ३ ] 'प्रियमेधः' प्रिया अस्य मेधा । यथा एतेषाम् ऋषीणाम्, एवं प्रस्कण्वस्य शृणु ह्वानम् । 'प्रस्कण्वः' कण्वस्य पुत्रः । कण्वप्रभवो यथा प्राग्रम् । अर्चिषि भृगुः सम्बभूव । भृगुभृज्यमानः, न देहे । अङ्गारेषु अङ्गिराः । 'अङ्गाराः' अङ्कनाः ( अञ्चनाः ) । अत्रैव 'तृतीयम् अच्छत' इत्युचुस्तस्मात्-'अत्रिः' । न त्रयः इति । विखननाद्—'वैखानसः' । भरणाद्—