निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

८६ ३ अ० ४ पा० १ खं० । तृतीयेऽध्याये— ४र्थः पादः । (खण्ड १) अथ लुप्तोपमानि अर्थोपमानि इति आ- चक्षते । सिंहो व्याघ्र इति पूजायाम् । श्वा काक इति कुत्सायाम् । काक इति शब्दानुकृतिः । तदिदं शकुनिषु बहुलम् । “न शब्दानुकृति विद्यते” इति औपमन्यवः । काकः अपकालयितव्यो भवति । तित्तिरिः तरणात् । तिलमात्रचित्र इति वा । कपिञ्जलः कपिरिव जीर्णः । कपिरिव जवते । ईषत्पिङ्गलो वा । कमनीयं शब्दं पिञ्जयति इति वा । ‘श्वा’ आशुयायी । श्वयते र्वा स्याद् गति- कर्मणः । श्वसिते र्वा । ‘सिंहः’ सहनात् । हिंसे र्वा स्याद् विपरीतस्य । सम्पूर्वस्य वा हन्तेः । संहाय हन्ति इति वा । ‘व्याघ्रः’ व्याघ्राणात् । व्यादाय हन्ति इति वा ॥ १ ॥ अर्थ । यहांसे 'लुप्तोपम' जिनमें उपमावाचक लुप्त हो जाते हैं ऐसे पदोंकी व्याख्या करेंगे । इनको आचार्य अर्थोपम कहते हैं । पूजा प्रशंसा में 'सिंह' 'व्याघ्र' [ शब्द बोले जाते हैं । ] कुत्सा ( निन्दा )