निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

१०८ ३ अ० ४ पा० ४ खं० । [ खं० ४ ] रम्भः \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ {'रम्भः' आरभन्ते एनम् । \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ } इति दण्डस्य पिनाकम् “आ त्वा रम्भं न जिभ्रयो ररम्भ” [ ऋ० सं० ३, ४५, ५ ] इत्यपि निगमो भवति । आरभामहे त्वा जीर्णा इव दण्डम् [ निगमार्थः ] \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ {'पिनाकम्' प्रतिपिनष्टि एनेन । “कृत्तिवासा पिनाकहस्तोऽवततधन्वा” इत्यपि निगमो भवति । [ य० वा० सं० ३, ६१ ] मेनाः \ \ } \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ {'स्त्रियः' स्त्यायतेः अपत्रपणकर्मणः । \ \ \ \ \ \ \ \ \ } इति स्त्रीणाम् । \ \ \ \ {'मेनाः' मानयन्ति एनाः । 'ग्नाः' ग्नाः \ \ \ \ } \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ गच्छन्ति एनाः । “अमेनांश्चिज्जनिवतश्चकर्थ ,” [ ऋ० सं० , १, २१, २, ] “ग्नास्त्वा कृन्तन्नपसोऽतन्वत ।” [ सा० कौ० शा० १, १, ८ ] इत्यपि निगमौ भवतः । शेपः \ \ \ \ } \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ {'शेपः' शपतेः स्पृशीत कर्मणः । \ \ \ \ \ \ \ \ \ } इति पुंस् प्रजननस्य । \ { वैतसः \ } \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ {'वैतसः' वितस्तं भवति ।