भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 411, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 411

हिन्दी निरुक्त। १०५ किन्तु ब्राह्मण-‘इमानि’ ये ‘नक्षत्राणि’ घृत ‘न’ नहीं हैं, किन्तु घृतसदृश हैं। अर्थात् सूर्य्यके किरण लगनेसे सुवर्णके समान चमकते हैं।” ‘ऋक्षाः’ क्यों ? उदीर्ण या किसीसे आधे किये हुए जैसे दिखाई देते हैं। ‘स्तृभिः’ क्यों ? स्तीर्ण या फैले हुए जैसे दिखाई देते हैं। “अमी ये”………… । अर्थात् “अमूनि” वे ‘यानि’ जो ‘ऋक्षा’ नक्षत्र ‘उच्चा’ ऊंचे ‘निहितास’ रखे हुए हैं।” “पश्यन्तो………… ।” “हे अग्ने ! ‘स्तृभिः’ नक्षत्रोंसे ‘द्याम्-इव’ द्युलोक को जैसे ‘पश्यन्तः’ देखते हुए हम तुम्हे स्तुति करते हैं। वम्री
$\Big}$ ये दो सोमिकाओं या चींटियोंके नाम हैं। उपजिह्विका / ‘वम्री’ क्यों ? वमन करनेसे । ‘सीमिका’ क्यों ? स्यमन या नित्यगमन करनेसे । ‘उपजिह्विका’ क्यों ? उपघ्राण या सूंघनेसे । “यदत्त्युप”………… ”। अर्थात्— “उपजिह्विका” चींटे ‘यत्’ जो ‘आंत्त’ भीतर घुस कर खातो हैं। और ‘वम्रः’ किसी प्रकारकी चींटी (दामक) ‘यत्’ जिसे ‘अतिसर्पति’ गीली मिट्टीसे लपेटती हुई व्यापन करतो है, हे अग्नि- देव ! ‘तत्’ वह ‘सर्वम्’ सब ‘ते’ तेरे लिये ‘घृत’ वो ‘अस्तु’ हो। ऊर्दर
$\Big}$ ये दो ‘आवपन’ कोठी अथवा थैलेके नाम हैं। कृदर / १४