निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

हिन्दी निरुक्त ( ४८ ) ४ अ० २ पा० ५ खं० तुम दोनों [इन्द्र और मरुद्गण] 'मन्दू' हर्ष-स्वभाव और 'स- मान वर्चसा' समान तेज वाले हो । [ यह व्याख्यान 'मन्दू 'समान वर्चसा' इन दोनों पदों को द्विवचन समझ कर किया (१३) गया । ] अथवा 'मन्दू' (मन्दुना) हर्ष स्वभाव 'समान वर्चसा' समान तेज वाले 'मरुद्गणेन' मरुद्गण के साथ,*-इस रीति से दोनों ['मन्दू' 'समान वर्चसा'] पदों को तृतीया विभक्ति के एकवचन में समझ कर व्याख्यान हो सकता है । 'समानवर्चसा' यह पद 'मन्दू' इस पदके साथ व्याख्यान किया गया ॥४(१२)॥ (खं० ५) १ (१४) [निरु०-] “ईर्मा॒न्तास॑: सि॒लि॒कम॑ध्यमासः संशू॒- रणासो॑ दि॒व्यासो॒ अत्या॑: । हंसा इ॑व श्रेणि॒शो यतन्ते॒ यदाक्षि॑षु॒र्दिव्य॒मज्म॒मश्वा॑:॥” [ २,३,१२,१०] (भा०) इर्मान्ताः समीरि॑तान्ताः (सुसमीरितान्ताः) पृथ्वन्तावा । ‘सिलिकमध्यमाः' संसृतमध्यमाः । शीर्षमध्यमा वा । अपिवा शिर आदित्यो भवति । यदनुशेते सर्वाणि भूतानि, मध्ये च एषां तिष्ठति । इद- मपि इतरत् ‘शिरः’ एतस्मादेव । समाश्रितानि एतत् इन्द्रियाणि भवन्ति । ‘संशूरणासः’ (दिव्यासो- १-“ईर्मान्तासः” इति दीर्घतमसः आर्षम् । “यमेन दत्तम्” इति द्वयं च, द्वे अप्येते अश्वस्तोमीये सूक्ते, तेन च अश्वः स्तूयते अश्वमेधे, आदित्यस्य रथे ये अश्वा युक्तास्ते उच्यन्ते ।