निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

हिन्दी निरुक्त ( ७० ) ४ अ० ३ पा० ३ खं० (भा०-) जुह्विरे विचेतयमानाः ॥ ‘व्यन्तः’ (४२) इति एषः अनेककर्मा । “पदं देवस्य नमसा व्यन्तः” [ऋ० सं०४,४,३५,४] इति पश्यतिकर्मा । “वीहि शूर पुरोडाशम्” ( ऋ० सं०- ३, ३, ३, ३ ) इति खादतिकर्मा । “वीतं पातं पयस उस्रियायाः ।” ( ऋ० सं०२, २, २३, ४ ] । ( भा०- ) अश्नीतं पिबतं पयसः उस्रियायाः । ‘उस्रिया’-इति गोनाम । उत्साविणोऽस्यां भोगाः। ( ‘उस्रा’-इति च । ) “त्वामिन्द्र मतिभिः सुते सुनीथासो वस्यवः । (४३) गोभिः क्राणा अनूषत ।” [ ] ( भा०- ) गोभिः कुर्वाणाः अस्तोषत ॥ (४४) “आतूषिञ्च हरिमींद्रोरुपस्थे वाशीभिस्तक्षता इमन्मयीभिः ।” [ऋ०सं० ८, ५, १९, ४] (भा०-) आ- सिञ्च हरिं द्रोणुपस्थे द्रुममयस्य । ‘हरिः’ सोमः, हरितवर्णः । अयमपि इतरो हरिः एतस्मादेव । ‘वाशीभिः’ तक्षताश्मन्मयीभिः । ‘वाशीभिः’ (४४) अश्ममयीभिः इतिवा । वाग्भिः-इतिवा । (४५) “सशर्द्धदर्यो विषुणस्य जन्तोर्माशिश्नदेवा