भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 501, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 501

हिन्दी निरुक्त ( ८२ ) ४ अ० ४ पा० ३ ख० अथवा 'ये सब अदीन हैं' यह अर्थ है ॥ [ मन्त्रार्थ में ऐतिहासिक पक्ष से 'अदिति' शब्द का सर्वत्र 'देवमाता' और नैरुक्त पक्ष में 'अदीन' अर्थ लेना । ] 'एरिरे' (५०) (आईरिरे) का निगम— “येमेरिरे भृगवः” [ ऋ० सं० २, २, २, ४ ] अर्थात् 'भृगवः' भृगुओं ने 'यम्' जिस (अग्नि) को 'एरिरे' (आईरिरे) प्रेरणा या स्थापन किया । 'एरिरे' इस पद में 'ईर्' ( अदा० आ० ) धातु 'आ' उपसर्ग से युक्त और दोहराया हुआ है ॥ २ (२३) ( ३ खंड ) [निरु०-] १“उतस्मैने॑ वस्त्रमथिं न तायु मनुक्रोशन्ति (५१) क्षितयो॒भरे॑षु । नी॒चाय॑मानं जसुरिंनश्येनं॑श्रव॒श्रा- च्छा पशुमच्च यूथम् ॥” [ ऋ०सं० ३,७,११,५ ] । ( भा०- ) अपि “स्म-एनम्” “वस्त्रमथिम्” . इव वस्त्रमाथिनम् । 'वस्त्रं' वस्तेः । 'तायुः'-इति स्तेन-नाम । “संस्त्यानम् अस्मिन् पापकम्-” इति नैरुक्ताः। तस्यतेर्वा स्यात् । “अनुक्रोशन्ति क्षितयः” संग्रामेषु । 'भरः' इति संग्रामनाम । भरतेर्वा । हरतेर्वा । “नीचायमानं” नीचैः-अयमानम् । १ “उतस्मैनेम्” इति बामदेवस्य आर्षम् । त्रिष्टुप्छन्दः । दधिक्राव्यो सूक्तं ।