निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)
Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary
महर्षि यास्क मुनि द्वारा
पृष्ठ 501, कुल 1282 में से
संदर्भ में पढ़ेंहिन्दी निरुक्त ( ८२ ) ४ अ० ४ पा० ३ ख० अथवा 'ये सब अदीन हैं' यह अर्थ है ॥ [ मन्त्रार्थ में ऐतिहासिक पक्ष से 'अदिति' शब्द का सर्वत्र 'देवमाता' और नैरुक्त पक्ष में 'अदीन' अर्थ लेना । ] 'एरिरे' (५०) (आईरिरे) का निगम— “येमेरिरे भृगवः” [ ऋ० सं० २, २, २, ४ ] अर्थात् 'भृगवः' भृगुओं ने 'यम्' जिस (अग्नि) को 'एरिरे' (आईरिरे) प्रेरणा या स्थापन किया । 'एरिरे' इस पद में 'ईर्' ( अदा० आ० ) धातु 'आ' उपसर्ग से युक्त और दोहराया हुआ है ॥ २ (२३) ( ३ खंड ) [निरु०-] १“उतस्मैने॑ वस्त्रमथिं न तायु मनुक्रोशन्ति (५१) क्षितयो॒भरे॑षु । नी॒चाय॑मानं जसुरिंनश्येनं॑श्रव॒श्रा- च्छा पशुमच्च यूथम् ॥” [ ऋ०सं० ३,७,११,५ ] । ( भा०- ) अपि “स्म-एनम्” “वस्त्रमथिम्” . इव वस्त्रमाथिनम् । 'वस्त्रं' वस्तेः । 'तायुः'-इति स्तेन-नाम । “संस्त्यानम् अस्मिन् पापकम्-” इति नैरुक्ताः। तस्यतेर्वा स्यात् । “अनुक्रोशन्ति क्षितयः” संग्रामेषु । 'भरः' इति संग्रामनाम । भरतेर्वा । हरतेर्वा । “नीचायमानं” नीचैः-अयमानम् । १ “उतस्मैनेम्” इति बामदेवस्य आर्षम् । त्रिष्टुप्छन्दः । दधिक्राव्यो सूक्तं ।