भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 502, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 502

हिन्दी निरुक्त ( ८३ ) ४ अ० ४ पा० ३ खं० 'नीचैः' निश्चितं भवति । 'उच्चैः' उचितं भवति । जस्तमिव “श्येनम्” । ‘श्येनः’ शंसनीयं गच्छति । “श्रवश्चाच्छा पशुमच्चयूथम्” । श्रवश्चापि पशुमच्च यूथम् = प्रशंसांच यूथंच । ‘धनंच यूथंच’:इतिवा। 'यूथं' यौतेः । सभायुतं भवति । “इन्धान एनं जरते स्वाधीः”^(५२) [ऋ०सं०७,८,२८,१] गृणाति मन्दी^(५३), मन्दतेः स्तुतिकर्मणः । “प्रमन्दिने पितुमदर्चतावचः ।” [ऋ०सं०१, ७, १२, १ ] ( भा०) प्रार्चत पितुमद्वचः । ^(५४)गौः व्याख्यातः ॥ ३ ( २४ ) ॥ अनुवादः । 'जस्तुरिः' (५१) (जस्तम्) अनवगत का निगम— “उतस्मैनेम्” [ऋ० सं० ३, ७, ११, ५ ] अर्थात्— ‘क्षितयः’ मनुष्य ‘उत-स्म-एनम्’ इस ( इन्द्र ) को ‘वस्त्रमथिम्’ वस्त्रों को छीन ले जाने वाले ‘तायुम्’ लुटेरेके ‘न’ समान और ‘जस्तुरिम्’ तांत आदि के तन्तु से बंधे हुए, ‘नीचायमानम्’ गुस्से आदि जन्तुओं को मारनेके अर्थ नीचानीचा चलने वाले ‘श्येनम्’ बाज के ‘न’ समान ‘भरेषु’ संग्रामों में ‘अनुक्रोशन्ति’ पुकारते ( बुलाते ) हैं । [इस प्रयोजन से कि] श्रवः-च-अच्छ' कब हम सुने कि-इन्होंने जय लाभ किया इत्यादि कीर्त्ति ‘च’