भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 504, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 504

हिन्दी निरुक्त ( ८५ ) ४ अ० ४ पा० ४खं० 'मन्दिने' (५३) (मन्दनीयाय) की व्याख्या — 'मन्दी' जो मन्दन या गरण (स्तुति) करता है, या स्तुति किया जाता है । स्तुति अर्थ में 'मन्द' (भ्वा० आ०) धातु से है। निगम— “प्रमन्दिने पितुमदर्चता वचः” [ ऋ० सं० १, ७, १५, १,] अर्थात्–'प्रमन्दिने' स्तुति के योग्य (इन्द्र) के लिये 'पितुमत्' अन्नसंयुक्त 'वचः' वचन 'प्र-अर्चत' उच्चारण करो । निरुक्तार्थ–अन्नसंयुक्त वचन कहो । गो (५४) शब्द का व्याख्यान [ नि० २, २, १ ] हो चुका ॥ ३ (२४) ॥ ( ४ खं० ) [निरु०] अत्राह गोरमन्वत नामत्वष्टुरपीच्यम् । इत्था चन्द्रमसो गृहे ॥ [१, ६, ७, १५ ] (भा०)“अत्रह गोः” सममंसत आदित्यरश्मयः । स्वं “नाम” “अपीच्यम्” अपचितम्, अपगतम्, अपिहितम्, अन्तर्हितंवा । अमुत्र “चन्द्रमसो गृहे” 'गातुः' (५५) व्याख्यातः । (“गातुं कृणव- न्नुषमोजनाय” इत्यपि निगमो भवति ।) ॥ 'दंसयः' (५६) कर्माणि । दंसयन्तएनानि । १-“अत्राह” इति गोतमस्य राहूगणस्य इयमर्षम् । अ- ग्निचयने इष्टकोपधाने विनियुक्ता ।