निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)
Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary
महर्षि यास्क मुनि द्वारा
पृष्ठ 504, कुल 1282 में से
संदर्भ में पढ़ेंहिन्दी निरुक्त ( ८५ ) ४ अ० ४ पा० ४खं० 'मन्दिने' (५३) (मन्दनीयाय) की व्याख्या — 'मन्दी' जो मन्दन या गरण (स्तुति) करता है, या स्तुति किया जाता है । स्तुति अर्थ में 'मन्द' (भ्वा० आ०) धातु से है। निगम— “प्रमन्दिने पितुमदर्चता वचः” [ ऋ० सं० १, ७, १५, १,] अर्थात्–'प्रमन्दिने' स्तुति के योग्य (इन्द्र) के लिये 'पितुमत्' अन्नसंयुक्त 'वचः' वचन 'प्र-अर्चत' उच्चारण करो । निरुक्तार्थ–अन्नसंयुक्त वचन कहो । गो (५४) शब्द का व्याख्यान [ नि० २, २, १ ] हो चुका ॥ ३ (२४) ॥ ( ४ खं० ) [निरु०] अत्राह गोरमन्वत नामत्वष्टुरपीच्यम् । इत्था चन्द्रमसो गृहे ॥ [१, ६, ७, १५ ] (भा०)“अत्रह गोः” सममंसत आदित्यरश्मयः । स्वं “नाम” “अपीच्यम्” अपचितम्, अपगतम्, अपिहितम्, अन्तर्हितंवा । अमुत्र “चन्द्रमसो गृहे” 'गातुः' (५५) व्याख्यातः । (“गातुं कृणव- न्नुषमोजनाय” इत्यपि निगमो भवति ।) ॥ 'दंसयः' (५६) कर्माणि । दंसयन्तएनानि । १-“अत्राह” इति गोतमस्य राहूगणस्य इयमर्षम् । अ- ग्निचयने इष्टकोपधाने विनियुक्ता ।