भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 510, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 510

हिन्दी निरुक्त ( ६१ ) ४ अ० ४ पा० ५ खं० “दीर्घायुरस्याः” ०—० [ ऋ० सं० ८, ३, २७, ४ ] अर्थात्-‘अस्याः’ इस [ पिता के द्वारा पहिले दी हुई और अग्नि के द्वारा फिर दी हुई कन्या ] का ‘ यः ’ जो ‘ पतिः ’ पति है, सो ‘ दीर्घायुः ’ दीर्घायु ( बड़ी आयु वाला ) हो । ‘शतम्’ सौ (१००) ‘शरदः’ शरद् ऋतुओं तक ‘जीवतु’ जीवे ! [ क्योंकि शरत् काल में बहुधा रोग उपजते हैं, इसी से शत शरद् जीवन की प्रार्थना है । ] ॥ निरुक्तार्थः—इस का दीर्घायु जो पति है, वह सौ वर्ष जीवे । ‘शरत्’ क्यों ? इस में ओषधिएँ ‘ शृत ’ पक कर गिर जाती हैं । अथवा जल फट जाते हैं । (६२) ‘अस्य’ यह पद ‘अस्याः’ इस से व्याख्यान किया गया [ उसी के समान है । ] ॥ ४ (२५) ॥ १ (५ खंड०) [ निरु० ] “अस्य वामस्य पलितस्य होतुस्तस्य भ्राता मध्यमो अस्त्यश्नः । तृतीयो भ्राता घृत- पृष्ठो अस्यात्रापश्यं विशपतिं सप्तपुत्रम्” [ २, ३, १४, १ ] (भा०) “अस्य” “वामस्य” वननीयस्य “पलि तस्य” पालयितुः “होतुः” ह्वातव्यस्य “तस्य भ्राता मध्यमः अस्ति” अशनः । ‘ भ्राता ’ भरते र्हराति १ “अस्य वामस्य” इति अस्य वामीयमेवेदं सूक्तम् । दीर्घतमसः आर्षम् । तार्तीयसवने महाव्रते वैश्वदेवे शस्त्रे शस्यते ।