भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 511, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 511

हिन्दी निरुक्त ( ६२ ) ४ अ० ४ पा० ५ खं०


कर्मणः । हरते भागम् । भर्त्तव्योभवति-इतिवा । “तृतीयो भ्राता घृतपृष्ठो अस्य” अयम्-अग्निः, तत्र “अपश्यं” सर्वस्य पातारं वा पालयितारं वा विशपति सप्तपुत्रं” सप्तमपुत्रं, सर्पणपुत्रम्-इति वा । ‘सप्त’ सृप्ता संख्या । सप्त आदित्यरश्मयः इतिवदन्ति ॥ ५ (२६) ॥

अनुवादः ।

अस्य (६२) प्रधान और अप्रधान का एक मन्त्र उदाहरण- “अस्य वामस्य” ०-०[ऋ० सं० २, ३, १४, १] अर्थात् ‘वामस्य’ (वननीयस्य) याचना करने योग्य ‘पलितस्य’ (पाल- यितुः ) पालन करने वाले ‘होतुः’ आह्वान-योग्य ‘तस्य’ उस द्युलोक में रहने वाले ‘अस्य’ इस प्रत्यक्ष सूर्य्य का ‘भ्राता’ , भाग हरने वाला अथवा भरण करने ( जल से भरने ) योग्य ‘मध्यमः’ अन्तरिक्ष लोक में रहने वाला वायु ‘अस्ति’ , है । ‘अस्य’ इस मध्यमस्थान वायु का ‘तृतीयः’ तीसरा ‘भ्राता’ भाई ‘घृतपृष्ठ’ , घृत से संयुक्त पृथिवी स्थान वाला यह अग्नि है । ‘अत्र’ , इस तीन भागों में बटे हुए ज्योति में ‘विशपतिम्’ , विश्व के पालन करने वाले ‘सप्तपुत्रम्’ सात रश्मियों वाले सूर्य्य को ‘अपश्यम्’ प्रधानता से देखता हूं ॥ निरुक्तार्थ-इस वाम या वननीय ( प्रार्थनीय ) पलित ( पालन करने वाले ) होता ( आह्वान करने योग्य ) उस सूर्य्य का भ्राता व्यापक वायु है । ‘भ्रातृ’ हरणार्थक ‘भृ’ (भ्वा० उ०) धातु से है । क्यों ? भाग को हरण करता है । अथवा भर्त्तव्य