निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)
Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary
महर्षि यास्क मुनि द्वारा
पृष्ठ 512, कुल 1282 में से
संदर्भ में पढ़ेंहिन्दी निरुक्त ( ६३ ) ४ अ० ४ पा० ६ खं० ( जल से भरने योग्य ) होता है। इस मध्य स्थान वायु का तीसरा भ्राता घृतसंयुक्त यह अग्नि है। तहां सब के पालन करने वाले विश्व के स्वामी सप्त (सात) या सप्तम (सातवें) पुत्र वाले अथवा सर्पण पुत्र ( 'सर्पण निरन्तर चलने वाले ' पुत्रों ' रश्मियों वाले ) ( सूर्य ) को देखता हूं । ' सप्त ' सृप्त या फैली हुई ( छः की अपेक्षा से ) संख्या है । सात आदित्य की रश्मिएं हैं, ऐसा कहते हैं ॥ ५ ( २६ ) ॥ १ ( ६ खंड ) [निरु०] “सप्तयुञ्जन्ति रथमेकचक्रमेकोअश्वो वहति सप्तनांमा । त्रिनाभि चक्रमजरमनर्वं यत्रेमा विश्वा भुवनाधितस्थुः ॥” [ऋ०सं०२,३,१४,२] (भा०) “सप्त युञ्जन्ति रथम्-एकचक्रम्” एक चारिणम् 'चक्रम्' चकतेर्वा । चरतेर्वा । क्रामतेर्वा । “एकः अश्वो वहति सप्तनामा” आदित्यः । सप्त अस्मै रश्मयः रसान् अभिसंनामयन्ति । सप्त एनम् ऋषयः स्तुवन्ति इतिवा । इदमपि इतरत् नाम एतस्मादेव अभिसंनामात् । संवत्सरप्रधानः उत्त- रोऽर्द्धर्चः । “त्रिनाभिचक्रम्” त्र्यृतुः संवत्सरो-‘ग्री- षमो वर्षा हेमन्तः' इति । 'संवत्सरः' संवसन्ते अ- स्मिन् भूतानि । 'ग्रीष्मः' ग्रस्यन्ते अस्मिन् रसाः । १ “सप्त युञ्जन्ति” इति “अस्य वामस्य' इत्यनेन तुल्यो विनियोगः ।