भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 536, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 536

हिन्दी निरुक्त (११८) ५ अ० १ पा० १ खंड हम 'तत्' उस 'वार्यम्' वरने योग्य धनको 'वृणीमहे' मांगते हैं, जो 'वरिष्ठम्' बहुत श्रेष्ठ और 'गोपायतव्यम्' रक्षा करने योग्य है । (निरु०-) तद् वार्यं वृणीमहे वरिष्ठं गोपायि- तव्यं गोपायितारो यूयं स्थ, युष्मभ्यमिति वा ॥ उस वरणीय धनको हम मांगते हैं, हे स्तोताओ ! जो अतिश्रेष्ठ और गोपनीय (रक्षणीय) या तुम जिसके रक्षक हो, अथवा तुम्हारे लिये जो हो ॥ रक्षा के सम्बन्ध से 'वार्य' शब्द धन का विशेषण है, यह अवगम होता है ॥ ४ ॥ [निघ०-] अन्धः ॥ ६ ॥ [निरु०-] 'अन्धः' इति अन्ननाम । आध्यानीयं भवति "आमत्रेभिः सिञ्चतामद्यमन्धः" ॥ (ऋ० सं० २,६,१३,१) आसिञ्चत अमत्रैर्मदनीयम् अन्धः। अर्थ-'अन्धस्' यह अन्न का नाम है । क्यों? आध्यानीय है, या वह सब का प्रार्थनीय है । 'आध्यानीय' यह शब्द- समाधि है । निगम निरुक्तार्थ-हे अध्वर्युओ ! तुम 'आमत्रेभिः' (अमत्रैः) (सोमचमसैः) सोमचमस पात्रों से 'मद्यम्' (मदनीयम्) मद देने वाले 'अन्धः' सोमरूप अन्न को 'आसिञ्चत' अग्नि में सींचो ॥ (निरु०-) अमत्रं पात्रम् । अमा अस्मिन् अदन्ति । अमा पुनः अनिर्मितं भवति । पात्रं पानात् ।