भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 538, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 538

(निरु०-) “असश्चन्ती भूरिधारे पयस्वती ।” (ऋ० सं ५, १, १४, २) । असज्यमाने इतिवा । अव्युदस्यन्त्यौ-इतिवा । बहुधारे उदकवत्यौ ॥ 'असश्चन्ती' (७) पद अनवगत है । “असज्यमाने” अथवा “अव्यु- दस्यन्त्यौ” यह अर्थ की प्रतीति है । 'असश्चन्ती' (असज्यमाने) आपस में नहीं मिलती हुई, या (अव्युदस्यन्त्यौ) एक को एक नहीं छोड़ती हुई, 'भूरिधारे' (बहुधारे) बहुत भरने वाली 'पयस्वती' (उदकवत्यौ) जल वालीं (द्यावा पृथिवी हैं ।) । इस मन्त्र में 'भूरिधारे' इत्यादि पदों के साथ समान विभक्ति वाला होने से 'असश्चन्ती' पद द्यावा पृथिवी (द्य- लोक-भूलोक) का विशेषण है, यह सिद्ध होता है ॥ (निघ०-) वनुष्यति ॥ ८ ॥ (निरु०-) वनुष्यतिर्हन्तिकर्मा अनवगतसंस्का- रो भवति । “वनुष्याम वनुष्यतः” इत्यपि निगमो भवति । “दीर्घप्रयज्युमति यो वनुष्यति वयं जयेम पृत- नासु दूढ्यः ।” दीर्घप्रततयज्ञम्-अभिजिघांसतियो, वयं तं जयेम पृतनासु 'दूढ्यं' दुर्धियं पापधियम् । पापः पाता अपेयानाम् । पापत्यमानः अवाङ्