भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 569, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 569

हिन्दी निरुक्त ( १५२ ) ५ अ० २ पा० ५ खं० स्तुति करता हूं । 'तवस' यह महत् ( बड़े ) का नाम है । क्यों कि वह उदित ( प्रकाशित ) होता है । इस रजस् (अन्तरिक्ष) लोक के पराके या पराक्रान्त ( दूर से बहुत दूर के ) स्थान में निवास करते हुए को ॥ १ ॥ 'आघृणि' (३६) क्या ? आगतहृणि । वह क्या ? जिस में 'हृणि' प्रकाश या क्रोध आया हुआ हो । 'आघृणे' (हे आगतहृणे) हे प्रकाश युक्त ! या क्रोध युक्त ( आवाम् )हम दोनों ' संसचावहै ' ( संसेवावहै ) आपस में सेवाकरें ॥२॥ 'पृथुज्रयाः' (४०) क्या ? पृथुजव । वह क्या ? बड़े वेग वाला । 'पृथुज्रयाः' बड़े वेग वाले ने 'दस्योः' शत्रु या मेघ के ' आयुः ' आयु को ' अमिनात् ' ( प्रामापयत् )। मिन लिया (मांप लिया ) या नष्ट किया ॥ ३ ॥ ४ ॥ ( ६ ) ॥ (खं० ५) (निघ०) अथर्युम् ॥४१॥ (निरू०) “अग्निंनरो दीधितिभिरण्योर्हस्तच्युती जनयन्त प्रशस्तम् । दूरेदृशं गृहपतिमथर्युम् ॥” ( ऋ० सं० ५, १, २३, १ ) दीधितयः अंगुलयोभवन्ति । धीयन्ते कर्मसु । अरणी प्रत्युतः एने । अग्निः समरणात्, जायते । इतिवा । हस्तच्युती हस्तप्रच्युत्या । जनयन्त प्रशस्तं दूरे दर्शनं गृहपति मतनवन्तम् ॥ ५ ॥