निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

हिन्दी निरुक्त (१५४) ५ अ० २ पा० ६ सं०

कणेहतः । कान्तिहतः ।
तत्रएतद् याज्ञिका वेदयन्ते-त्रिंशत् उक्थपा-
त्राणि माध्यन्दिने सवने एकदेवतानि, तानि
एतस्मिन् काले एकेन प्रतिधानेन पिबन्ति, तानि
अत्र सरांसि उच्यन्ते ।
त्रिंशत् अपरपक्षस्य अहोरात्राः, त्रिंशत् पूर्व-
पक्षस्य,-इति नैरुक्ताः । तद्या एता श्चान्द्रमस्यः
आगामिन्यः आपोभवन्ति, रश्मयः ता अपरपक्षे
पिबन्ति । तथापि निगमो भवति । -
“यमक्षितिमक्षितयः पिबन्ति” इति । तं पूर्व-
पक्षे आप्याययन्ति तथापि निगमो भवति । -
“यथादेवा अंशुमाप्याययन्ति” इति ॥ ६ ॥
'काणुका' (४२) यह अनवगत और अनेकार्थ है । "कान्तकानि" "क्रान्तका-
नि" "कृतकानि' इत्यादि शब्दसमाधिए है ।
अर्थ-'इन्द्रः' इन्द्रने 'एकया' ( एकेन ) एक 'प्रतिधा '
( प्रतिधानेन ) चित्तके एक ही टिकाव से 'त्रिंशत्'तीस (३०)
'सोमस्य' सोम के 'सरांसि' सर या तडाग 'साकम्' ( सह ) एक
साथ ' अपिबत् ' पानकिये । कैसे सर ? ' काणुका ' ( कान्त-
कानि ) प्यारे अथवा ( क्रान्तकानि ) सोम से ऊपर तक भरे
हुये अथवा ( कृतकानि ) ऋत्विजों द्वारा संस्कार किये हुए ॥
अथवा 'काणुका' पद इन्द्रका ही विशेषण है, किन्तु सरों का
नहीं । कैसे ?