निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

हिन्दी निरुक्त ( १६५ ) ५ अ० ३ पा० २ खं० ( खं० २ ) (निघ०-) वयुनम् ॥ ४८ ॥ [निरु०] “उतासि मैत्रावरुणो वसिष्ठोर्वश्या ब्रह्मन्मनसोऽधिजातः। द्रप्सं स्कन्नं ब्रह्मणा दैव्येन विश्वेदेवाः पुष्करेत्वाऽददन्त ॥” [ ] अप्यसि मैत्रावरुणो वसिष्ठोर्वश्या ब्रह्मन्! मनसो ऽधिजातः, द्रप्सं स्कन्नं ब्रह्मणा दैव्येन । द्रप्सः संभृतः । प्सानीयोभवति । सर्वे देवाः पुष्करे त्वा अधारयन्त ॥ ‘पुष्करम्’ अन्तरिक्षम् । पोषति भूतानि । उदकं पुष्करम् । पूजाकरम् पूजयितव्यम् । इद मपि पुष्करम्-एतस्मादेव । ‘पुष्करं’ वपुष्करंवा । पुष्पं पुष्पतेः ॥ ‘वयुनं’ (४८) वेतेः । कान्तिर्वा । प्रज्ञा वा ॥ २ (१४) ॥ “उतासि” यह ऋचा पुत्रसहित वसिष्ठ की आर्ष है, और उसी की अथवा इन्द्र की स्तुति है । अर्थः-हे ‘वसिष्ठ!’ ‘उत’ (अपिच) और भी (त्वम्) तू ‘मैत्रावरुण’ मित्रावरुण देवताओं का पुत्र है । किससे ? ‘उर्वश्याः’ उर्वशी अप्सरासे । क्या संघर्ष या मैथुन से ? हे ‘ब्रह्मन्’ ‘मनसः ‘अधिजातः’ मनसे हुआ है । क्या निर्बीज ? ‘द्रप्सं-स्कन्नम्’ वीर्य (मित्रावरुणों का) गिरा, (उर्वशीके दर्शन