भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 599, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 599

हिन्दी निरुक्त ( १८३ ) ५ अ० ४पा० २ खं० चतुर्थः पादः । ( खं० १ ) [निघ०] वृकः ॥६५॥ (निरु०) 'वृकः' चन्द्रमा भवति । विवृतज्योतिष्को वा । विकृतज्योतिष्कोवा । विक्रान्तज्योतिष्को- वा ॥ १ (२०) ॥ 'वृक' (६५) यह अनवगत और अनेकार्थ है । 'वृक' (६५) चन्द्रमा होता है । क्योंकि इस की ज्योति विवृत या फैली हुई होती है । अथवा वह विकृत या ठंडी ज्योति वाला होता है, और सब ज्योति उष्ण ( गरम ) होती हैं । अथवा वह विक्रान्त ज्योति वाला होता है, क्योंकि उसकी ज्योति अन्य ग्रह नक्षत्र और ताराओं से अधिक चमकीली होती है। (ये सब शब्द-समाधियें हैं) ॥१(२०)॥ ( खं० २ ) (निरु०) “अरुणो मासकृद्वृकः पथा यन्तं ददर्श हि। उज्जिहीते निचाय्या तष्टेव पृष्ट्यामयी वित्तं मे अस्य रोदसी ॥” ( ऋ० सं० १,७,२३,३ ) ॥ 'अरुणः' आरोचनः । 'मासकृत्' मासानां च अर्द्धमासानांच कर्त्ता भवति । “चन्द्रमाः” 'वृकः' पथा यन्तं ददर्श नक्षत्रगणम् । अभिजिहीते निचाय्य, येन येन योक्ष्यमाणो भवति चन्द्रमाः, तक्षणवद् इव पृष्टरोगी । जानीतं मे अस्य द्यावा-