भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 614, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 614

हिन्दी निरुक्त ( १६८ ) ५ अ० ४ पा० ७ खं० ५ पृथक् प्रायन् । ‘पृथक्’ प्रथतेः । प्रथमा देव- हूतयः ये देवान् आह्वयन्त, अकुर्वत श्रवणीयानि यशांसि दुरुनुकराणि अन्यैः, येऽशक्नुवन् यज्ञियां नावम्-आरोढुम् । अथ ये न अशक्नुवन् यज्ञियां नावम्-आरोढुम्, “ईमैवैत न्यविशन्त” इहैव ते न्यविशन्त । ऋणेहैवते न्यविशन्त । अस्मिन्नेव लोके इतिवा ॥ ‘ईर्म’ इति बाहुनाम । समीरिततरो भवति ॥ “एता विश्वा सवना तूतुमाकृषे स्वयं सूनो सहसो यानि दधिषे ॥” [ऋ० सं० ८, १, ९, ६] एतानि सर्वाणि स्थानानि तूर्णमुपाकुरुषे, स्वयं बलस्य पुत्र यानि धत्स्व ॥ ‘अंसत्रम्’ अहमस्त्राणम् । धनुर्वा । कवचंवा । ‘कवचं’ कुआञ्चितं भवति । काञ्चितं भवति । काये अञ्चितं भवति, इतिवा ॥ ७ [२५] ॥ “पृथक्प्रायन्” इस ऋचा का कृष्ण आंगिरस ऋषि, जगती छन्द और मा- ध्यन्दिन सवन में ब्राह्मणाच्छंसी के शस्त्र में विनियोग है । अर्थः- हे इन्द्र ! तेरे प्रसाद से ‘प्रथमाः’ पहिले वाले या मुख्य ‘देवहूतयः’ देवताओं को कर्मों में बुलाने वाले (यजमान) ‘पृथक्’ अलग ( औरों से ) देवयान या पितृयान ( मार्ग ) से ‘प्रायन्’ गए हैं । और वे ‘अवस्यानि’ ( श्रवणीयानि ) सुनने योग्य (यशांसि) यशों को जो ‘दुष्टरा’ ( अन्यैः दुरुनुकराणि )