भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 618, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 618

हिन्दी निरुक्त ( २०२ ) ५ अ० ४ पा० ६ खंड अयमपि इतरः कोशः एतस्मादेव । संचयः । आचितमात्रो महान् भवति । सिञ्चत नृपाणम् । नरपाणं कूपकर्मणा संग्राममुपमिमीते ॥ 'काकुदं' तालु इत्याचक्षते । जिह्वा 'कोकुवा' सा अस्मिन् धीयते । 'जिह्वा' कोकुवा । कोकूय- माना वर्णान्नुदति-इति वा। कौकूयते वा स्यात् शब्दकर्मणः । 'जिह्वा' जोहुवा । 'तालु' तरतेः । तीर्णतमम् अङ्गम्। लनते र्वा स्यात् लम्बकर्मणो विपरीतात्, यथा 'तलं'। 'लता'-इति-अविपर्ययः ॥ ६ (२६) ॥ “प्रीणीताश्वान्” ऋचा का सोम का पुत्र बुध ऋषि है। विश्वेदेव देवता है।- अर्थः- (हे विश्वेदेवाः !) सब देवताओं ! 'अश्वान्' इन अपने घोड़ों को 'प्रीणीत' घास दाणा आदि से तृप्त करो प्रयोजन यह कि-'यह संग्राम उपस्थित है। इन अश्वों को पुष्ट तथा बलयुक्त करके इनसे 'हितम्' (सुहितम्) सुन्दर हित रूप 'जयथ' (जयथ) जय प्राप्त करो । 'हित' विशेषण से प्रयोजन यह है कि-कोई अहित जय भी होता है,जिसमें कि- सुहृदों (मित्रों) भाइयों और पुत्र आदिकों का वध हो जैसा कि-कौरव पाण्डवों का महाभारत में हुआ । अर्थात्-(जयनं वः हितम् अस्तु) तुम्हारा जय हित हो । 'स्वस्तिवाहम्' (स्वस्ति- वाहनम्) बड़े उत्तम घोड़ों वाला 'रथम्' रथको 'कृणुध्वम्'