निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)
Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary
महर्षि यास्क मुनि द्वारा
पृष्ठ 621, कुल 1282 में से
संदर्भ में पढ़ेंहिन्दी निरुक्त ( ३०५ ) ५ अ० ४ पा० ६ खं० न्धवः प्राणाय अनुक्षरन्ति काकुदं सूर्म्यं सुषिरा- मिव इत्यपि निगमो भवति । सुदेवस्त्वं कल्याणदेवः, कमनीयदेवो वा भवसि। वरुण, यस्य ते सप्त सिन्धवः । ‘सिन्धुः’ स्रवणात् । यस्य ते सप्त स्रोतांसि, तानि ते काकुदम्-अनुक्षरन्ति । ‘सूर्मि’ कल्याणीर्मि स्रोतः, सुषिरमनु यथा । ‘बीरिटं’ “तैटीकिः” अन्तरिक्षमेवमाह-पूर्वं वयतेः, उत्तरम्-इरतेः । वयांसि इरन्ति-अस्मिन्, भांसि वा । तदेतस्याम् - ऋचि - उदाहरन्ति अपि निगमो भवति ॥ ९ ( २७ ) ॥ “सुदेवोअसि”यह ऋचा प्रियमेधा ऋषि की है । अनुष्टुप छन्द और मन्त्रोक्त (वरुण) देवता है । हे 'वरुण' देव ! 'त्वं' तू सुदेवः (कल्याणदानः) शुभ दान वाला अथवा 'सुदेवः' (कल्याणदेवः, कमनीयदेवो वा) शोभन देव या कल्याण करनेवाला देव या वाञ्छनीय देव'असि'(भवसि) है । क्योंकि-'यस्य' जिसके 'ते' तेरे 'काकुदम्'तालु को'प्राणाय' प्राण (जीवन) के 'सप्त' सात अर्थ 'सिन्धवः' (स्रोतांसि) आकाश की नदियें (बहुला (१) अश्वा (२) तितुत्रा (३) अभ्रपत्नी (४) मेघपत्नी (५) वर्षयन्ती (६) और अरुन्धा (७) अथवा सातों समुद्र 'अनुक्षरन्ति' सब ओर से गीला करते हैं