निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

हिन्दी निरुक्त (१०७) ५ अ० ४ पा० १० खं० 'बीरिट' है। उसे इस ऋचा में उदाहरण करते हैं, निगम भी है-॥ ६ (२७) ॥ (खं० १०) [निघ०-] अच्छ ॥७८॥ परि ॥ ७६ ॥ ईम् ॥८०॥ सीम् ॥८१॥ एनम् ॥ ८२ ॥ एनाम् ॥८३॥ मृशः ॥८४॥ इति चतुर- शीतिः पदानि ॥ (निरु०-) " प्रवावृजे सुप्रया बर्हिरेशा मा विश- तीव बीरिटइयातं । विशामक्तोरुषसः पूर्वहूतौ वायुः पूषा स्वस्तये नियुत्वान् ॥” (ऋ० सं० ५, ४, ६, २, ) प्रवृज्यते सुप्रायणं बर्हिः-एषाम्, एयाते सर्वस्य पातारौ वा पालयितारौ वा । 'बीरिटम्' अन्तरि- क्षम् । भियो वा भासो वा ततिः । अपि वा उपमार्थे स्यात्- सर्वपती इव राजानौ बीरिटे गणे मनुष्या- णां । रात्र्या विवासे पूर्वस्यामभिहूतौ वायुश्च नियु- त्त्वान्, पूषा च स्वस्त्ययनाय ॥ 'नियुत्वान्' नियुत' अस्य अश्वाः । 'नियुतः' नियमनाद्वा । नियोजनाद् वा ॥ 'अच्छ' अभेः । आप्तुम्-इति शाकपूणिः ॥