निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

हिन्दी निरुक्त (२१८) ३ अध्याय

संख्या | शब्द | अर्थ ( तत्व ) अवगम | निगम

६२ | जारयायि । | उत्प्लवगोपिता जारियायिर्जज्ञे । | “ सस्तः पितेव जारयायि यज्ञैः ” । ६३ | ऋधियम् । | अग्रमगनेनेति वा ऽग्रगरणेनेतिवाऽग्रस- | “ प्रवोऽच्छार्का जुजुषाणासो अस्थुरभूत् | | म्पादिम् इतिवा । | विश्वे अग्रियोत वाजाः ” । ६४ | चनः । | इत्यन्ननाम । | ⎧ “ ऋतौदिन्द्र प्रस्थिते मादृग्वीर्विच्वना ६५ | पक्वता ॥ | पक्वानि । पक्वतिर्नामौषतः । ( प्रा- | ⎨ दधिश्चवपक्वतातसोमम् ” | | ख्यातास्वरूपं चेतन्नाम ) । | ⎩ ६६ | पुरुह्वः ॥ | पुरुषा आपो भवन्ति शुचं संहन्वन्ति । | “ ऋतस्यहि पुरुह्वः सन्ति पूर्वीः ” । ६७ | अमिनः । | अमितमात्रो महान् भवति । अम्य- | “ अमिनः सहोभिः ” | | मितो वा । | ६८ | जक्षतीः । | आपो भवन्ति । शब्दकारिक्यः | “ मरुतो जक्षतीरिव ” ६९ | अप्रतित्कुतः । | अप्रतित्कुतः । अप्रतित्वलितो वा । | “ अस्मभ्यमप्रतित्कुतः ' ७० | शासदाना । | शाशद्यमानः । | “ प्रतिस्वां मति मतिरच्छाशदानाः ” ७१ | सम्नः । | सर्पर्कात् । इदमपि इतरत्सम्पूर्धत्स्मा- | “ सुमकरत्नमत्तये ” | | देव । सत्रिचो । नैतंग्रा । |