निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)
Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary
महर्षि यास्क मुनि द्वारा
पृष्ठ 650, कुल 1282 में से
संदर्भ में पढ़ेंहिन्दी निरुक्त ( २३५ ) ६ अ० १ पा० २ खं० 'आशा' उपदिशो भवन्ति । अभ्यशनात् । 'काशिः' मुष्टिः । प्रकाशनात् । 'मुष्टिः' मोचनाद्वा । मोषणाद्वा । मोहनाद्वा । “इमेचिदिन्द्र रोदसी अपारे यत्संगृभ्णा मघ- वन्काशिरित्ते ।” ( ऋ० सं० ३, २, १, ५ ) इमेचिदिन्द्र रोदसी रोधसी द्यावापृथिव्यौ वि- रोधनात् । 'रोधः' कूलम् । निरुणद्धि स्रोतः । 'कूलं' रुजतेर्विपरीतात् । 'लोष्टः' अविपर्ययेण । 'अपारे' दूरपारे । यत्संगृभ्णासि मघवन् काशिस्ते महान् ॥ “अहस्तमिन्द्र सम्पिणक्कुणारुम् ।” ( ऋ० सं० ३, ३, २, ३ ) अहस्तमिन्द्र कृत्वा सम्पिण्ढ परिक्कणनं मेघम् ॥ २ (१) ॥ ‘आशाभ्यः’ (२) यह अनवगत और अनेकार्थ है । ‘आसदन’ यह अव- गम है ।— अर्थ—'इन्द्रः' इन्द्र 'सर्वाभ्यः' सब 'आशाभ्यः' दिशाओं से ( 'परि' पाद पूरण ) 'अभयम्' अभय ‘करत्’ (करोतु) करे । ‘आशा’ दिशा होती हैं । क्यों ? आसदन या सब स्थानों में स्थित जैसी रहने से ।