भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 650, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 650

हिन्दी निरुक्त ( २३५ ) ६ अ० १ पा० २ खं० 'आशा' उपदिशो भवन्ति । अभ्यशनात् । 'काशिः' मुष्टिः । प्रकाशनात् । 'मुष्टिः' मोचनाद्वा । मोषणाद्वा । मोहनाद्वा । “इमेचिदिन्द्र रोदसी अपारे यत्संगृभ्णा मघ- वन्काशिरित्ते ।” ( ऋ० सं० ३, २, १, ५ ) इमेचिदिन्द्र रोदसी रोधसी द्यावापृथिव्यौ वि- रोधनात् । 'रोधः' कूलम् । निरुणद्धि स्रोतः । 'कूलं' रुजतेर्विपरीतात् । 'लोष्टः' अविपर्ययेण । 'अपारे' दूरपारे । यत्संगृभ्णासि मघवन् काशिस्ते महान् ॥ “अहस्तमिन्द्र सम्पिणक्कुणारुम् ।” ( ऋ० सं० ३, ३, २, ३ ) अहस्तमिन्द्र कृत्वा सम्पिण्ढ परिक्कणनं मेघम् ॥ २ (१) ॥ ‘आशाभ्यः’ (२) यह अनवगत और अनेकार्थ है । ‘आसदन’ यह अव- गम है ।— अर्थ—'इन्द्रः' इन्द्र 'सर्वाभ्यः' सब 'आशाभ्यः' दिशाओं से ( 'परि' पाद पूरण ) 'अभयम्' अभय ‘करत्’ (करोतु) करे । ‘आशा’ दिशा होती हैं । क्यों ? आसदन या सब स्थानों में स्थित जैसी रहने से ।