निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

हिन्दी निरुक्त ( २७५ ) ६ अ० ३ पा० ४ खं० यज अग्ने श्रुष्टि, भगं, नासत्यौ च अश्विनौ । 'सत्यौ-एव नासत्यौ'-इति और्णवाभः । 'सत्यस्य प्रणेतारौ' इति आग्रायणः । 'नासिका- प्रभवौ बभूवतुः'-इति वा । 'पुरन्धिः' बहुधीः । तत्कः ? पुरन्धि र्भगः, पुरस्तात् तस्यान्वादेशः-इत्येकम् । इन्द्रः-इत्यपरम् । स बहुकर्मतमः, पुरां च दारयितृतमः । वरुणः- इत्यपरम् । तं प्रज्ञया स्तौति- "इमामू नु कवितमस्य मायाम् ।" ( ऋ०सं० ४, ४, ३१, १) । इत्यपि निगमो भवति । 'रुशत्'-इति वर्णनाम । रोचते र्ज्वलतिकर्मणः। "समिद्धस्य रुशद्दर्शि पाजः" ( ऋ० सं० ३, ८, १२, २) इत्यपि निगमो भवति ॥ ४ (१३) ॥ अर्थः-'अग्ने' हे अग्निदेव ! 'तान्' उन 'उशतः' (काम- यमानान्) कामना करते हुए देवताओं को 'अध्वरे' (यज्ञे) हमारे यज्ञ में 'श्रुष्टि' शीघ्र 'यक्षि' (यज यजन करो । वे कौन ? 'भगम्' भग 'नासत्या' (नासत्यौ अश्विनौ) नासत्य या अश्विनी कुमार 'पुरन्धिम्' और पुरन्धि (इन्द्र) । इस प्रकार यहां याग की विघ्न भयसे शीघ्रता इष्ट है इससे 'श्रुष्टि' यह शीघ्र का नाम होना युक्त है । 'नासत्य' क्या ? 'सत्य ही नासत्य होते हैं, यह और्ण- वाभ आचार्य मानते हैं। क्योंकि-जो सत्य नहीं, सो 'असत्य