भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 692, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 692

हिन्दी निरुक्त ( २७८ ) ६ अ० ३ पा० ५ खं० ४२, १ ) इत्यपि निगमो भवति । 'तुर्वणिः' तूर्णवनिः । “सतुर्वाणि र्महाँ अरेणु पौंस्ये” । [ऋ० सं० १, ४, २१, ३, ] । इत्यपि निगमो भवति । गिर्वणा देवो भवति । गीर्भिरेनं वनयन्ति । “जुष्टं गिर्वणसे बृहत्” । (ऋ० सं० ६, ६, १२, ७ ) ॥ ५ (१४) ॥ अर्थः-हे 'रिशादसः' (रेशयदासिनः वा रेशयदारिणः ) हिंसकों को विदारण करने वाले ! 'देवासः' (देवाः !) देवो ! 'वः' ( युष्माकम् ) तुम्हारी 'सजात्यम्' (समानजातित्रा ) एक जातीयता 'अस्ति' है, और वह 'आप्यम्' मनुष्यों को प्राप्त करने योग्य है। अर्थात्-तुम्हारा आश्रयण करने से वे रक्षा पा सकते हैं । इस प्रकार यहा पर शब्द की समानता और अर्थ की योग्यता से 'रिशादसः' 'रेशयदारिणः' (हिंसक के मारने वाले) के अर्थ में है, यह उपपन्न होता है । 'आप्य' व्याप्ति अर्थमें 'आप्' (स्वा० प०) धातु से है । 'सुदत्र' ( ५४ ) अनवगत 'कल्याणदानः' ( पवित्र दान वाला ) के अर्थ में है । “त्वष्टा सुदत्रो विदधातु रायः” अर्थात्- 'सुदत्रः' सुन्दर दान करने वाला 'त्वष्टा' त्वष्टा देव हमारे अर्थ 'रायः' (धनानि) धनों को 'विदधातु' देवे । इस प्रकार यहां धन के सम्बन्ध से 'सुदत्र' शब्द 'कल्याण दान' के अर्थ में उपपन्न होता है ।

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य) · पृष्ठ 692, कुल 1282 में से · BharatKosha