निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

हिन्दी निरुक्त ( २८६ ) ६ अ० ४ पा० १ खं० ॥७३॥ द्विबर्हाः ॥ ७४ ॥ अक्रः ॥ ७५ ॥ उराणाः ॥७६॥ निरु०-‘सृप्रः’ सर्पणात् । इदमपि इतरत् ‘सृप्रम्’ एतस्मादेव । सर्पिर्वा । तैलंवा । “सृप्रकरस्नमूतये” ( ऋ० सं० ६, ३, २, ५ ) इत्यपि निगमो भवति । ‘करस्नौ’ बाहू । कर्मणां प्रस्रातारौ । ‘सुशिप्रम्’ एतेन व्याख्यातम् । “वाजे सुशिप्र गोमति” (ऋ० सं० ६, २, २, ३) इत्यपि निगमो भवति । ‘शिप्रे’ हनू । नासिके वा । ‘हनूः’ हन्तेः । ‘नासिका’ नसतेः । “विष्यस्व शिप्रे विसृजस्व धेने” (ऋ०सं० १, ७, १३, ७) इत्यपि निगमो भवति । ‘धेना’ दधातेः । ‘रंसु’ रमणीयेषु रमणात् । “स चित्रेण चिकिते रंसु भासा” [ ऋ० सं० २, ५, २४, ५ ) इत्यपि निगमो भवति । ‘द्विबर्हाः’ द्वयोः स्थानयोः परिवृढः,-मध्यमे च ३७