निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

हिन्दी निरुक्त ( ३०६ ) ६ अ० ४ पा० ६खं० निरु०-“ तन्नस्तुरीपमद्भुतं पुरुवारं पुरुत्मना । त्वष्टा पोषाय विष्यतु राये नाभानो अस्मयुः ॥ ” [ ऋ०सं० २, २, ११, ४] ॥ तत् नः तूर्णापि महत् सम्भृतम् आत्मना त्वष्टा धनस्य पोषाय विष्यतु-इति । ‘अस्मयुः’ अस्मान् कामयमानः ॥ ‘रास्पिनः’ रास्पी रपतेर्वा । रसतेर्वा । “ रास्पिनस्यायोः ” ॥ [ ऋ० सं०२,१,१,४] । इत्यपि निगमो भवति ॥ ‘ऋञ्जतिः’ प्रसाधनकर्मा । ( “आवऋञ्जसे ऊर्जा व्युष्टिषु ।” (ऋ०सं० ८, ३, १०, १ ) इत्यपि निगमो भवति ॥ ) ‘ऋजुः’-इत्यपि अस्य भवति । “ऋजुनीती नो वरुणः” । (ऋ०सं०१,६,१७,१) इत्यपि निगमो भवति । ‘प्रतद्वसू’ प्राप्तवसू । “हरी इन्द्र प्रतद्वसू अभिस्वर” । ( ऋ०सं० ६, १, १२, २, ) । इत्यपि निगमो भवति ॥ ६ (२१) ॥ ‘तुरीपम्’ (८६) यह अनवगत ‘तूर्णापि’ ( झटपट व्यापन होने वाला ) के अर्थ में है । जल का नाम है । क्यों कि-वह तूर्ण (शीघ्र) व्याप जाता है । अर्थः- “तन्नस्तुरीपम्” इस ऋचाका दीर्घतमा ऋषि,