भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 722, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 722

हिन्दी निरुक्त ( ३०६ ) ६ अ० ४ पा० ७ खं० 'प्रतद्वसू' ( ६३ ) यह अनवगत 'प्राप्तवसू' ( जिन्होंने धन को प्राप्त कर लिया हो ऐसे दो ) के अर्थ में है । 'अश्वौ' ( दो घोड़े ) अर्थ है । “हरी इन्द्र प्रतद्वसू अभिस्वर” अर्थात्-'इन्द्र' हे इन्द्र ! देव ! तेरे 'हरी' दोनों घोड़े 'प्रतद्वसू' अपने ऋजीष ( सोम के खखस या धान रूप धन को यज्ञ में प्राप्त हो गये हैं, इस से तू 'अभि स्वर' हमारी ओर आ । यह भी निगम है । इस प्रकार यहां 'हरी' इस पद के संबन्ध से 'प्रतद्वसू' यह शब्द 'प्राप्तवसू' ( प्राप्त धन ) के अर्थ में उपपन्न होता है ॥ ५ (२१) ॥ ( खं० ७ ) निघ०-हिनोत ॥९४॥ चोष्कूयमाणः ॥ ९५॥ चोष्कूयते ॥ ९६ ॥ सुमतू ॥ ९७ ॥ दिविष्टिषु ॥ ९८ ॥ निरु०-“हिनोता नो अध्वरं देवयज्या हिनोत ब्रह्म सनये धनानाम् । ऋतस्य योगे विष्यध्वमूर्धः श्रुष्टीवरी भूतनास्मभ्यमापः ॥” ( ऋ० सं० ७, ७, २६, १ ) ॥ प्रहिणुत नोऽध्वरं देवयज्यायै । प्रहिणुत ब्रह्म धनस्य सवनाय । ऋतस्य योगे यज्ञस्य योगे याज्जे शकटे इतिवा । 'शकटं' शक्रदितं भवति। शनकैस्तर्कति-इतिवा ।

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य) · पृष्ठ 722, कुल 1282 में से · BharatKosha