निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

हिन्दी निरुक्त ( ३१० ) ६ अ० ४ पा० ७ खं० शब्देन तकति इति वा । “श्रुष्टीवरी भूतनास्मभ्य मापः । ” सुखवत्यो भवता मस्मभ्यमापः ॥ “ चोष्कूयमाण इन्द्र भूरिवामम् । ” (ऋ०सं० १, ३, १, ३) । ददत् इन्द्रं बहु वननीयम् । “एधमान द्विळुभयस्य राजा चोष्कूयते विशं इन्द्रो मनुष्यान् ” ॥ (ऋ०सं० ४, ७,३३, १) ॥ व्युदस्यति एधमानान् असुन्वतः, सुन्वतः- अभ्यादधाति । “ उभयस्य राजा ” दिव्यस्य च पार्थिवस्य च । ‘ चोष्कूयमाणः’-इति चोष्कूयतेः-चर्करीत- वृत्तम् ॥ ‘ सुमत् ’ स्वयम्–इत्यर्थः । “ उप प्रागात्सुमन्मेध्यायि मन्म । ” (ऋ०सं० २, ३, ८, २) । उपप्रैतुमां स्वयं यन्मे मनोऽध्यायि यज्ञेन-इति आश्वमेधिको मन्त्रः ॥ ‘ दिविष्टिषु ’ दिव एषणेषु ॥ ७ ॥ 'हिनोत' (६४) यह अनवगत 'प्रहिणुत' (प्रेरित करो) के अथमे है ।