निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)
Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary
महर्षि यास्क मुनि द्वारा
पृष्ठ 742, कुल 1282 में से
संदर्भ में पढ़ेंहिन्दी निरुक्त ( ३२६) ६ अ० ५ पा० ६ खं० 'अंहुः' पापी हो जाता है । सात मर्यादाएं - (१) स्तेय-चोरी (२) तल्पारोहण-जारी (३) ब्रह्महत्या ब्राह्मण को मारना (४) भ्रूण हत्या-गर्भ-हत्या (५) सुरापान- मदिरा पीना (६) दुष्कृत-पाप-कर्म को वार वार करना (७) और किसी बुरे काम के निमित्त झूठ बोलना । 'बत' (११२) यह अनवगत निपात पद है और खेद (दुःख) और अनुकम्पा (दया) अर्थ का वाचक है ॥५(२७)॥ (खं० ६) निघ०-वाताप्यम् ॥ ११३ ॥ चाकन् ॥११४॥रथर्यति ॥११५॥ असक्राम् ॥११६॥ निरु०-“बतो बतासि यम नैव ते मनो हृदय- अविदाम । अन्या किल त्वां कक्ष्यैव युक्तं परिष्वजाते लिबुजेव वृक्षम् ॥” (ऋ०सं०७,६,८,३) 'बतः' बलात्-अतीतो भवति । दुर्बलो बतासि यम नैव ते मनो हृदयं च विजानीमः । अन्या किल त्वां परिष्वङ्क्ष्यते कक्ष्यैव युक्तं लिबुजेव वृक्षम् । 'लिबुजा' व्रताति र्भवति । लीयते विभजन्ती इति । 'व्रतातिः' वरणात् च । शयनात् च । ततनात् च । 'वाताप्यम्' उदकं भवति । वातः एतत् आ- प्याययति । “पुनानो वाताप्यं विश्वश्चन्द्रम् ।” [ ऋ० सं० ४२