भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 742, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 742

हिन्दी निरुक्त ( ३२६) ६ अ० ५ पा० ६ खं० 'अंहुः' पापी हो जाता है । सात मर्यादाएं - (१) स्तेय-चोरी (२) तल्पारोहण-जारी (३) ब्रह्महत्या ब्राह्मण को मारना (४) भ्रूण हत्या-गर्भ-हत्या (५) सुरापान- मदिरा पीना (६) दुष्कृत-पाप-कर्म को वार वार करना (७) और किसी बुरे काम के निमित्त झूठ बोलना । 'बत' (११२) यह अनवगत निपात पद है और खेद (दुःख) और अनुकम्पा (दया) अर्थ का वाचक है ॥५(२७)॥ (खं० ६) निघ०-वाताप्यम् ॥ ११३ ॥ चाकन् ॥११४॥रथर्यति ॥११५॥ असक्राम् ॥११६॥ निरु०-“बतो बतासि यम नैव ते मनो हृदय- अविदाम । अन्या किल त्वां कक्ष्यैव युक्तं परिष्वजाते लिबुजेव वृक्षम् ॥” (ऋ०सं०७,६,८,३) 'बतः' बलात्-अतीतो भवति । दुर्बलो बतासि यम नैव ते मनो हृदयं च विजानीमः । अन्या किल त्वां परिष्वङ्क्ष्यते कक्ष्यैव युक्तं लिबुजेव वृक्षम् । 'लिबुजा' व्रताति र्भवति । लीयते विभजन्ती इति । 'व्रतातिः' वरणात् च । शयनात् च । ततनात् च । 'वाताप्यम्' उदकं भवति । वातः एतत् आ- प्याययति । “पुनानो वाताप्यं विश्वश्चन्द्रम् ।” [ ऋ० सं० ४२