निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)
Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary
महर्षि यास्क मुनि द्वारा
पृष्ठ 743, कुल 1282 में से
संदर्भ में पढ़ेंहिन्दी निरुक्त ( ३३० ) ६ अ० ५ पा० ६ खं० ७, ४, ३, ५ ] । इत्यपि निगमो भवति ॥ “वने न वायो न्यधायि चाकन् ।” [ ऋ० सं० ७, ७, २२, १ ] । वने इव वायः—वेः पुत्रः । [चाकन्-] चायन्-इति वा। कामयमानः-इति वा (वायः-) ‘वा’ इति च ‘यः’-इति च चकार शाकल्यः । उदात्तं तु एवम्-आख्यातम्-अभवि- ष्यत् । असुसमाप्तश्च अर्थः । ‘रथर्यति’ इति सिद्धः तत्प्रेप्सुः । रथं कामयते इति वा । “एष देवो रथर्यति” । (ऋ० सं० ६,७,२०,५) । इत्यपि निगमो भवति ॥ (२८) ॥ “धेनुं न इषं पिन्वतमसक्राम् ।” (ऋ० सं० ५, १, ४, ३) । असंक्रमणीम् ॥६॥ इति षष्ठाध्यायस्य पंचमः पादः ॥६,५॥ अर्थः—“ बतो बतासि ” इस मन्त्र में यमी यमसे कहती है ।— ‘ यम ’ ‘ हे यम ! तू ‘बतः’ (दुर्बलः) दुर्बल ‘असि’ है- तू अधर्म से डरने वाला मोह में डूबा हुआ है, मेरे बार २ प्रार्थना करने पर भी तू दुःखित-खिन्न होता है-मुझसे संभोग करना नहीं चाहता है, इससे तू सर्वथा दया- योग्य और शोचनीय है । ‘बत’ खेद है । अथवा ‘नेव ते मनो हृदयं च अविदाम-विजानीमः’ तेरे मन-संकल्प और हृदय के निश्चय