निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

हिन्दी निरुक्त ( ३३५ ) ६ अ० ६ पा० २ खं० ( खं० २ ) निघ०—सदान्वे ॥११९॥ शिरिंविठः ॥१२०॥ पराशरः॥१२१॥ कृविर्दती॥१२२॥ करूलती ॥१२३॥ निरु०—“अरायि काणे विकटे गिरि गच्छ सदान्वे। शिरिम्बिठस्य सत्वाभिस्तेभिष्ट्वा चात- यामासि ॥” (ऋ० सं० ८, ८, १३, १) ॥ अदायिनि काणे विकटे । ‘काणो’ ऽविक्रान्तदर्शनः-इति औपमन्यवः । कणते र्वा स्यात् अणूभावकर्मणः । ‘कणतिः’शब्दाणूभावे भाष्यते-अनुकणति,इति। मात्राणूभावात् ‘कणः’ दर्शनाणूभावात् ‘काणः’ । ‘विकटः’ विक्रान्तगतिः, इति औपमन्यवः । कुटते र्वा स्याद् विपरीतस्य। विकुटितो भवति। गिरि गच्छ सदानोनुवे ! शब्दकारिके ! । “शिरिम्बिठस्य सत्वाभिः ।” (ऋ०सं०८,८,१३,१) ‘शिरिम्बिठः’ मेघः । शीर्यते विठे । ‘बिठम् ’ अन्तरिक्षम् । ‘ बिठम् ’ बीरिटेन व्याख्यातम् ।