निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

तस्य सत्त्वैः उदकैः इति स्यात् तैः त्वा चातयाम्ः अपि वा ‘शिरिम्बिठः’ भारद्वाजः । कालकर्णीपेतः अलक्ष्मीं निर्नाशयांचकार, तस्य सत्त्वैः कर्मभिः इति स्यात् तैः त्वा चातयाम्ः । ‘चातयतिः’ नाशने ॥ ‘पराशरः’ पराशीर्णस्य वसिष्ठस्य स्थविरस्य जज्ञे ‘पराशरः शतयातु र्वसिष्ठः ।” [ऋ०सं० ५, २, २८, १] इत्यपि निगमो भवति ॥ ‘इन्द्रः’ अपि पराशरः उच्यते । पराशातयिता यातूनाम् । ‘इन्द्रो यातूनामभवत्पराशरः ।” [ऋ०सं० ५, ७, ९, १] । इत्यपि निगमो भवति ॥ ‘करूलती’ कृत्तदती । अपि वा देवं कञ्चित् कृत्तदन्तं दृष्ट्वा एवम् अवक्ष्यत्–॥२(३०)॥ ‘सदान्वे’ (११६) अनवगत ‘सदानोन्डुवे’-शब्दकारिके-हे शब्द कराने वाली ! के अर्थ मे है । दुर्भिक्ष की अधिदेवता अथवा अलक्ष्मी – दरिद्रा वाच्य है । “अरायि काणे” यह ऋचा शिरिम्बिठ भारद्वाज ऋषि की है, अनुष्टुप् छन्द और दुर्भिक्ष-अकाल की अधिदेवता के प्रति कही जाती है । अर्थः– हे ‘अरायि !’ अदायिनि ! न दान करने या कराने वाली ! दुर्भिक्ष की अधिकारिणी देवता ! अथवा हे अलक्ष्मि ! दरिद्रे ! (क्योंकि दुर्भिक्ष और दारिद्रय से पीड़ित जनों की दान में मति नहीं होती) इसी से उस देवता को