भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 754, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 754

हिन्दी निरुक्त ⁕ ( ३४१ ) ६ अ० ६ पा० ३ खं० तत्कः ? 'करूलती' ? भगः । पुरस्तात् तस्य अन्वादेशः-इत्येकम् । पूषा-इत्यपरम् । सोऽदन्तकः । “अदन्तकः पूषा”-इति च ब्राह्मणम् ॥ “दनो विश इन्द्र मृध्र वाचः” ( ऋ० सं० २, ४, १६, २ ) । दानमनसो नो मनुष्यान् इन्द्र ! मृदुवाचः कुरु ॥ “अवीराभिव मामयं शरारुरभिमन्यते ॥” (ऋ० सं० ८, ४, २, ४ ) । अबलामिव मामयं बालोऽभिमन्यते संशिशरिषुः 'इदंयुः' इदं कामयमानः । अथापि तद्वदर्थे भाष्यते । 'वसूयुः' इन्द्रो वसुमान्-इत्यत्रार्थः । “अश्वयुर्गव्यूरथयुर्वसूयुः” ( ऋ० सं० १, ४, ११, ४) । इत्यपि निगमो भवति ॥३[३१]॥ “वामं वामम् ” यह ऋचा वामदेव ऋषि की है। अनुष्टुप् छन्द और रात्रिपर्याय में प्रशास्ता के शस्त्र में विनियुक्त है। ' वामम् ' पद का दो बार पाठ भूयस्त्व=आधिक्य के लिये है। क्यों कि-आगे आचार्य कहेगा-“ अभ्यास भूयासमर्थं मन्यते” अभ्यास-दोहराने में बहु अर्थ को मानता है । अर्थ- 'आदुरे ! ' हे आदरवाले ' यजमान ' जो जो 'तं' तेरा 'वामम्' ( वननीयम् ) वाञ्छनीय-चाहने योग्य धन है,