निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

हिन्दी निरुक्त ( ३४६ ) ६ अ० ६ पा० ५खं०

किं ते कुर्वन्ति कीकटेषु गावः । 'कीकटाः' नाम देशः, अनार्यनिवासः । कीकटाः 'किंकृताः । किं क्रियाभिः-इति प्रेप्सा वा । नैव च आशिरं दुह्रे, न तपन्ति घर्मम्, हर्म्यम् आहर नः प्रमगन्दस्य धनानि । 'मगन्दः' कुसीदी । 'मागन्दः' माम् आगमिष्यति इति च ददाति, तदपत्यं 'प्रमगन्दः' अत्यन्तकुसीदिकुलीनः । प्रमदको वा । यः-'अयमेवास्ति लोके, नपरः' इति प्रेप्सुः । षण्डको वा । षण्डकः षण्डगः, प्रार्दको वा । प्रार्दयति-अण्डौ । 'आण्डो' आणी इव व्रीड यति तस् मे ॥ 'नैचाशाखम्' नीचाशाखः = नीचैः शाखः । 'शाखाः' शक्नोतेः ।

१ सोममिश्रणयोग्यं पयः ( सा० भा० ) २ घर्मं घरणम् । इति सायणाभाष्यस्थनिरुक्तपाठः । प्र- वर्याख्यं कर्मोपयुक्तं महावीरपात्रं स्वपयः प्रदानद्वारेण न तपन्ति ( सा० भा० )