भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 76, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 76

७६ अ० १ पा० ३ ख० ३। इति विज्ञायते। ब्रह्मा एको जाते जाते विद्यां वदति। ब्रह्मा सर्वविद्यः सर्वं वेदितुमर्हति। ब्रह्मा = परिवृळ्हः (परिवृढः) श्रुततः। ब्रह्म परि- वृळ्हं [परिवृढं] सर्वतः। यज्ञस्य मात्रां विमिमीते एकोऽध्वर्युः। अध्वर्युः = अध्वरयुः = अध्वरं युनक्ति, अध्वरस्य नेता, अध्वरं कामयते,—इति वा। अपि वा अधीयाने 'युः' उपबन्धः। 'अध्वरः'— इति यज्ञनाम। ध्वरति हिंसा-कर्मा, तत्प्रति- षेधः॥ [त्व' इति] निपातः, इत्येके। तत्कथमनु- दात्तप्रकृति नाम स्यात्?। द्रष्टव्यं तु भवति। “उत त्वं सख्ये स्थिरपीतमाहुः” इति द्वितीया- याम्। “उतो त्वस्मै तन्वं विसस्रे” इति चतुर्थ्याम्। अथापि प्रथमा-बहुवचने॥ ३॥ अर्थ—“ऋचां त्वः”० [ऋ० सं० ८, २, २४, ५]॥ यह ऋचा ऋत्विजोंके कर्मोंके विनियोगको कहती है। इन चार बड़े ऋत्वजोंमेंसे एक होता ऋत्विज् ऋचाओंकी पुष्टिको करता हुआ रहता है। [ऋचाओकी यही पुष्टि है, कि—‘उनका देवताओंके यथार्थ भावके चिन्तन, मर्मस्थानके युक्त रखने और प्रयत्नके साथ अध्ययन करना।] ऋच् = जिसके द्वारा अर्चन किया जावे] एक उद्गाता ऋत्विज् गायत्र या सामको गान करता है। [यह उसका नियत कर्म है।] 'गायत्र शब्द स्तुत्यर्थक 'गै' (भ्वा० प०)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य) · पृष्ठ 76, कुल 1282 में से · BharatKosha