भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 825, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 825

हिन्दी निरुक्त    ( ५५ )    ७ अ० ३ पा० ८ खं० पाद पूरा करके मानों उसे थांभलेता है । इसी से यह अनुष्टुभ् है, यह ब्राह्मण है ॥ ७ ॥ ( खं० ८ ) ( निरु०- ) ' बृहती ' परिवर्हणात् । 'पङ्क्तिः' पञ्चपदा । 'त्रिष्टुप्' स्तोभत्युत्तरपदा । का तु त्रिता स्यात् ? तीर्णतमं छन्दः । त्रिवृद् वज्रः, तस्य स्तोभाति इति वा । “यत् त्रिरस्तोभत् तत् त्रिष्टुभ स्त्रिष्टु- प्वम्-” इति विज्ञायते ॥ ८ ( १२ ) ॥ अर्थः- 'बृहती' क्यों ? परिवर्हण ( वृद्धि ) से । ( क्योंकि वह अनुष्टुप् छन्द की अपेक्षा से चार अक्षरों से बढी हुई होती है । ) 'पङ्क्ति' ( छन्द ) क्यों ? ' पञ्चपदा ' । वह पांचपाद वाली होती है-क्योंकि उसके चारों पाद दश २ अक्षरों के होते हैं-कुल चालीस ( ४० ) अक्षर होते हैं, उनमें अष्टाक्षरपाद अनुष्टुप् के पांच पाद बनजाते हैं, इसी से वह पञ्चपदा हो कर ' पङ्क्ति' होगई ! 'त्रिष्टुप्' कैसे ? “ स्तोभत्युत्तरो ” इसका ' स्तुभ् ' ( स्वा० प० ) उत्तर पद है-पहिला पद ' त्रि ' और दूसरा 'स्तुभ् ' धातु । किन्तु त्रिता ( त्रित्व ) क्या । “ तीर्णतमं छन्दः ” बहुत ही प्रशंसा किया गया छन्द । क्योंकि-यह तीर्णतम = स्तुततम है और गायत्री छन्द को स्तोभन करता