भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 826, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 826

हिन्दी निरुक्त ( ५६ ) ७ अ० ३ पा० ६ खं० है (ठहरता है) इस से 'त्रिष्टुप्' है । अथवा 'त्रिवृद्' तीन धारवाला वज्र होता है, उसको स्तोभन (स्तुति) करता है, इससे 'त्रिष्टुप्' है । “यत् त्रि०” 'जिससे कि-इसने तीन वार स्तुति की है, वह त्रिष्टुभ्‌का त्रिष्टुभ् पना है' यह ब्राह्मण श्रुति में जाना जाता है ॥ ८ (१९) ॥ ( खं० ६ ) ( निरु०- ) 'जगती' गततमं छन्दः । जल- चरगति र्वा । “ जल्गल्यमानोऽसृजत ” इति च ब्राह्मणम् । 'विराट्' विराजनाद् वा । विराधनाद् वा । विप्रापणाद् वा । विराजनात् सम्पूर्णाक्षरा । विराधनाद् ऊनाक्षरा । विप्रापणाद् अधिकाक्षरा । 'पिपीलिकमध्या'-इति औपमिकम् । 'पिपीलिका' पेलतेर्गतिकर्मणः ॥ ९ ॥ अर्थ:-'जगती' क्या ? गततम (बिलकुल गयां हुआ) छन्द । [क्यों ? वह सब छन्दों से अन्त का छन्द है, इससे पर छन्द नहीं, किन्तु अतिच्छन्द हैं ।) अथवा जलचरगति होने से 'जगती' है । (क्योंकि-उसका प्रस्तार जलकी लहरियों जैसा होता है । ] “ जल्गल्यमानो० ” प्रजापति ने इसे जल- गल्यमान ( क्षीण हर्ष) होते हुए रचा है या देखा है (क्योंकि- छन्द नित्य हैं, उनकी रचना का संभव नहीं इससे 'सृज' का दर्शन अर्थ ही संभव होता हैं ।) यह ब्राह्मण है :