भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 827, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 827

हिन्दी निरुक्त ( ५७ ) ७ अ० ३ पा० १० खं० 'विराट्' क्यों ? विराजन ( विशेष शोभन ) होने से, अथवा विराधन ( विकल ) होने से । अथवा विपापणा (बढने- से) । सम्पूर्ण अक्षर वाली होने से विराजमान है । अल्प अक्षर वाली होनेसे विकल है । अधिकाक्षर होने से विप्लुता उछली हुई जैसी । 'पिपीलिकमध्या' यह नाम उपमांसे है। पिपीलिका (चींटी) के समान आकार वाली होती है । 'पिपीलिका' कैसे ? गति अर्थ में पेल, ( भ्वा. प० ( धातुसे है । [क्योंकि- वह चलती ही रहती है ।]॥ ९ ॥ (खं० १०) (निरु०-) इति- इमा देवता अनुक्रान्ताः- सूक्तभाजः, हविर्भाजः, ऋग्भाजश्च भूयिष्ठाः। का- श्चिन्निपातभाजः । अथोत अभिधानैः संयुज्य हविश्चो दयति-इन्द्राय वृत्रघ्ने, इन्द्राय वृत्रतुरे, इन्द्राय अंहोमुचे-इति । तान्यपि एके समामनन्ति । भूयांसि तु समा- म्नानात् । यत्तु संविज्जानभूतं स्यात् प्राधान्यस्तुति तत् समामने । अथोत कर्मभिर्ऋषिर्देवताः स्तौति-वृत्रहा, पुरन्दर इति, तान्यपि एके समामनन्ति । भूयां सि तु समाम्नानात् । व्यञ्जनमात्रं तु तत् तस्या-