भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 837, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 837

हिन्दी निरुक्त ( ६७ ) ७ अ० ४ पा० २ खं० हैं,–यह शाकपूणि आचार्य मानता है । [जैसे–] 'इतात्' गति अर्थ में 'इ' ( अदा० प० ) धातु से 'अक्तात्' प्रकाशन अर्थ में 'अञ्ज' ( रु० प० ) धातु से 'दग्धाद्वा' अथवा भस्मीकरण (जलाना) अर्थ में 'दह' (भ्वा०प०) धातु से 'नीतात्' प्रापण ( प्राप्त करना ) अर्थ में 'नी' ( भ्वा० उ० ) धातु से है । वह शाकपूणि 'इ, (अ०प० ) से अकार को लेता है, 'ग' कार को 'अञ्ज (रु०प०) से अथवा 'दह' (भ्वा०प०) से (लेता है) 'नी' (भ्वा०उ०) धातु पर है- तीसरे स्थान में है । "तस्य एषा०" उस अग्नि की यह ऋचा है– ॥१(१४)॥ (खं० २ ) (निरु०) "अग्निमीळे पुरोहितं यज्ञस्य देव- मृत्विजम् । होतारं रत्नधातमम्" ॥ (ऋ०सं०१,१,१) "अग्निम्-ईले" अग्निं याचामि । 'ईलिः' अध्ये- षणाकर्मा, पूजाकर्मा वा । 'पुरोहितो' व्याख्यातः [२,३,३] 'यज्ञ'श्च [ ३, ४, २ ] 'देवो' दानाद् वा । दीपनाद् वा । द्योतनाद् वा । द्युस्थानो भवति-इति वा । योदेवः सा देवता । 'होतारं' ह्वातारम् । जुहोतेर्होता-इति-और्णवाभः । 'रत्नधातमम्' रमणीयानां धनानां दातृतमम् । तस्य एषा अपरा भवति ॥ २ (१५) ॥