भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 854, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 854

हिन्दी निरुक्त \qquad ( ८५ ) \qquad ७ अ० ६ पा० २ खं० संयतते सूर्येण, राजा यः सर्वेषां भूतानाम् अभि- श्रयणीयः, तस्य वयं कल्याण्या मतौ स्याम-इति । तत् को वैश्वानरः ? 'मध्यमः'-इति आचार्याः। वर्षकर्मणा हि एनं स्तौति ॥ २(२२) ॥ अर्थ :-“वैश्वानरस्य०” इस ऋचा का कुत्स ऋषि, पृष्ठ्य और अभिप्लव अहनों में आग्निमारुत की प्रतिपत् है । 'इतः' (पृथिवीलोकात् ) इस पृथिवी लोक से-औषधि वनस्पतियों से 'जातः' उत्पन्न हुआ हुआ 'इदम्' इस 'विश्वम्' ( सर्वम् ) सबको 'विचष्टे' ( अभिविपश्यति ) अच्छी तरह देखता है, अथवा प्रकाशक होने से दिखाता है । ( यश्च ) 'वैश्वानरः' और जो वैश्वानर 'सूर्येण' सूर्य के साथ 'यतते' ( संयतते ) अपने प्रकाश के द्वारा मिलता है । ( यश्च ) और जो 'भुवनानां' लोकों का 'राजा' राजा 'अभिश्रीः' ( अभि- श्रयणीयः ) और आश्रयणीय है, ( तस्य ) 'वैश्वानरस्य' उस वैश्वानर की 'सुमतौ' ( कल्याण्यां मतौ ) शुभ मति में 'स्याम' हम होवें-हम ऐसा शुभ आचरण करें कि-उस निखिल भुवन पतिकी हमारे ऊपर शुभ मति बनी रहे (यह प्रार्थना है)। “तत्को वैश्वानरः” सो कौन वैश्वानर है ? 'मध्यम' ज्योति वैश्वानर है, यह कोई नैरुक्त आचार्य मानते हैं । क्योंकि-वर्ष ( वृष्टि ) कर्म से ऋषि इसकी स्तुति करता है ॥ २ ( २२ ) ॥ व्याख्या प्रथम पाद् की पीछे व्याख्या । क्योंकि- लोक में भी