निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)
Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary
महर्षि यास्क मुनि द्वारा
पृष्ठ 855, कुल 1282 में से
संदर्भ में पढ़ेंहिन्दी निरुक्त ( ८६ ) ७ अ० ६ पा० ३ खं० पहिले स्तुति की जाती है और पीछे मांगा जाता है, इससे यही न्याय वेद में भी लेना चाहिये, यह दिखाने के लिये पहिले पाद् की व्याख्या अन्य पादों की व्याख्या के पीछे की है। पहिले पाद् में प्रार्थना और अन्य पादों में देवता की स्तुति है ॥ २ ( २२ ) ॥ ( खं० ३ ) (निरु०) “प्रनू महित्वं वृषभस्य वोचं यं पूरवो वृत्रहणं सचन्ते । वैश्वानरो दस्युमग्निर्जघन्वान् अधूनोत् काष्ठा अवशम्बरं भेत् ॥” [ऋ० सं० १,४, २५,६] ॥ प्रब्रवीमि तन्महित्वं माहाभाग्यं वृषभस्य वर्षितुः अपां, यं पूरवः पूरयितव्याः मनुष्या वृत्रहणं मेघ- हनं सचन्ते सेवन्ते वर्षकामाः । ‘दस्युः’ दस्यतेः क्षयार्थात् । उपदस्यन्ति अस्मिन् रसाः। उपदासयति कर्माणि, तम्-अग्निर्वैश्वानरः घ्नन् अवाधूनोत् अपः काष्ठाः, अभिनत् शम्बरं मेघम् ।' अथासौ आदित्यः-इति पूर्वे याज्ञिकाः ॥३॥ अर्थ :-“प्रनू महित्वं वृषभस्य०” इस ऋचा का नोधास ऋषि, त्रिष्टुप् छंदः, वैश्वानर अग्नि देवता । ( अहम् ) मैं ( तस्य ) उस 'वृषभस्य' वर्षितुः ( अपाम् ) जलके बरसाने वाले मेघके ( तत् ) महित्वं ( माहाभाग्यम् )