भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 874, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 874

हिन्दी निरुक्त ( १०५ ) ७ अ० ६ पा० ३ खं 'जमदग्नि' क्या ? प्रज्वलिताग्नि ( बहुत अग्नि वाले ) अथवा प्रज्वलिताग्नि ( जिनका अग्नि प्रज्वलित रहता है) ॥ “यथो एतद् हविष्पान्तीयम्” और जैसा कि यह कहा- सूर्य वैश्वानर का हविष्पान्तीय सूक्त है, वह भी इसी ( पार्थिव अग्नि ) का है । [ जैसा कि- ] ॥२(२४)॥ ( खं० ३ ) (निरु०-) “हविष्पान्तमजरं स्वर्विदि दिविस्पृ- श्याहुतं जुष्टमग्नौ । तस्य भर्मणे भुवनाय देवा धर्मणे कं स्वधयापप्रथन्त ॥” (ऋ०सं० ८,४,१०,१- १०,७,४,१) हविः यत् पानीयम् अजरम् सूर्यविदि दिविस्पृ- शि अभिहुतं जुष्टम् अग्नौ, तस्य भरणाय च भावनाय च धारणाय च एतेभ्यः सर्वेभ्यः कर्मभ्यः इमम् अग्निम् अन्नेन अपप्रथन्त- इति । अथापि आह ॥३(२५)॥ अर्थ :- “हविष्पान्तम्” इस सूक्त का मूर्द्धन्वान् आ- ङ्गिरस ( अङ्गिरा का पुत्र ) अथवा वामदेव ऋषि व्यूढ दश- रात्र के पञ्चम अहन् में आग्निमारुत ( शस्त्र ) की प्रतिपद् ( पहिली ऋचा ) है । ( यत् ) जो 'हविः' हवि 'पान्तम्' (पानीयम्) देवताओं के पान योग्य है, 'अजरम्' जिस से अधिक जरा या पाक न हो, अर्थात्-पूर्णरूप से पका हुआ है, 'स्वर्विदि' (सूर्यविदि)